Bökingharde.png Täkst aw mooringer frasch


Dåt Weestfrasch (aw weestfrasch: Frysk unti Westerlauwersk Frysk) as en friiske spräke ma amenbai 400.000 spreegere önj Weestfraschlönj.

Frysk

Snååket önj

FryslânFryslân Fryslân
Spreegere 500.000
Waasenschaplik
indiiling
Amtlik situatschoon
Amtsspräke foon FryslânFryslân Fryslân
Gödjkånd manertålspräke önj: NeederlönjeNeederlönje Neederlönje
Spräke-Oufkörting
ISO 639-1:

fy

ISO 639-2:

fry

ISO 639-3:

fry

Dåt friiske spräkegebiit

KlassifikasjoonBewerke

Weestfrasch is frün tu da ouder biise frasche spräken, Saaterfrasch unti Nordfrasch. Widere is dåt weestfrasche uk frün tu da angelsakische spräken, sü as et ainglisch unti schotsk. Da angelsaksische un frasche spräken bile tuhuupe jü anglofrasche spräkefloose bane jü germåånsche spräkefloose. Döör foole spräkekontakt ouer da iirhunerte heet dåt weestfrasche diling uk foole ma dåt neederlönjsch gemiinsom.

Da snååkereBewerke

SpräkegebiitBewerke

Jü weestfrasche spräke wårt in jü neederlönjsche prowins Fryslân snååked. Awt fååstlönj wårt önj jü gemiinde Weststellingwerf jü weestfrasche spräke ai as mamenspräke snååked. Önj da gemiinden Kollumerlönj, It Bilt (gemiinde Waadhoeke) unti Ooststellingwerf wårt dåt foon en diilj foont fölkj as mamenspräke snååked. Aw da ailönje wårt jü spräke awt weestlike unti ååsterlike diilj foon Skylge un awt ailönj Skiermûntseach. Önjt Groningerlönj wårt jü spräke önj e toorpe Marum, De Wülp unti De Pein snååked.

DialäkteBewerke

Aw weestfrasch jeeft et oocht dialäkte. Dåt Noardhoeksk, Klaaifrysk, Wâldfrysk unti Súdwesthoeksk san da grutste dialäkte. Da snååkere foon daheere fjouer dialäkte koone jam gödj ferstönje. Deerbai is dåt Noardhoeksk en ouergungsdialäkt twasche Klaaifrysk unti Wâldfrysk. Foont Noardhoeksk wårt oofting säid, dåt is en sliik foont Klaaifrysk. Da dialäkte Skylgersk, Aastersk, Hylpersk unti Skiermûntseagersk san da fjouer latj dialäkte. Da fjouer dialäkte wårde ai foon mör as 1.000 manschne snååked. Döör di isoliirte lååge san dåt rucht apårtie dialäkte un daheere dialäkte wike dåt mååst foont huuchweestfrasche ouf.

SnååkerönjtålBewerke

Da mååste snååkere foont weestfrasch laawe önj e prowins Fryslân. Jü prowins heet 653.953 inboogere (oktoober 2021). For 53,6 % is weestfrasch jü mamenspräke, dåt san sü amenbai 350.000 manschne. Önjt Groningerlönj lawe nuch ungefäär 3.000 manschne da weestfrasch as mamenspräke brüke. For süwat 150.000 manschne is weestfrasch en tweedspräke. Önjt bütenlönj jeeft et nuch mör snååkere. Rucht akeroote önjtåle jeeft et deer ai tou.

Foon da 653.953 inboogere koon 94% frasch ferstönje, 74% frasch snååke, 77% frasch leese unti 30% frasch schriwe.

HistooriBewerke

Dåt weestfrasch heet ham üt et üüljfrasch önjtwiklet. Madelfrasch as en uurd, wat for dåt weestfrasche foon 1550 bit 1800 brüket wårt. Dåt jeeft niinj grün foon e spräkewaasenschap for dåtheer indiiling, ouers dadeere iirnge wjarn en wichtie tid for e weestfrasch literatuur. Forålem Gysbert Japicx as dilingendäis nuch bekånd. Jü modärne weestfrasche schraftspräke as önjt 19. iirhunert önjtstöön foon autoore sü as da brouderne Halbertsma än Waling Dykstra. As basis for jare schriwwise as Gysbert Japicx sin årbe brükt.

StandardfraschBewerke

Öntj 17. iirhunert began Gysbert Japiks en äin standart schriwwise tu önjtwiklen, huker widerönjtwiklet wörden wus foon Joast Hiddes Halbertsma önjt 19. iirhunert. 1834 publisiirde Joast H. Halbertsma sin schriwwis. Et jäif önjt eedere 19. iirhunert uk oudere schriwwisen, ouers da häi nånj luk. Foole elemänte foon Halbertsma unti Japiks wörden brükt önj e Selskipsstavering, jü jarst ofisjäl schriwwise jü 1879 fååstläid wörden as. Önjt iir 1948 kaam jü Akademystavering tu schüns, huker en ferbäädring foon e Selskipsstavering wus. Önjt iir 1980 wus jü leest schriwwis, jü Steatestavering, jü diling nuch brûkt wård unti önjt iir 2015 en lait önjpååsed wörden as. Dåt standardfrasch kamt grutendiiljs foon e dialäkte Kloaifräisk unti Wooldfräisk, da grutst dialäkte foont weestfrasch.

Heeruner önj e tabel en ferglik foont standardweestfrasch unti da oudere fjouer dialäkte.

Nordfrasch (Mooring) ån/iinj twäär/tou tra/trii fjouer fiiw seeks soowen oocht nüügen tiin
Weestfrasch ien twa trije fjouwer fiif seis sân acht njoggen tsien
Hylpersk een twaa trê fèuwer
fouwer
fiiuw seks saan acht
akst
nèugen
nougen
tên
Westersk (Skylge) ien twae trea fjouwer fiif seks sôn acht njoggen tsjien
Aastersk (Skylge) ien twae trea fjouwer fiif seks sôn acht njuggen tsjien
Skiermûntseagersk iën twa trooi fjèuwer fiif seks saun acht njuegen tsiën

Önjt frasch alfabeet wårde da bökstääwinge "q" än "x" bloot in persoonsnoomen, önj e schraftspräke wårde daheere bökstääwinge ai schraawen. Tubai wårt di bökstää "y" as ne Fariante fon "i" as en wariånt foon "i" brükt, än wårt önjt uurdebök uk so alfabetisiirt, südänji as tu baispal dåt uurd "ympulsyf" önjt uurdebök uner di bökstää tu finen. Di bökstää "c" wårt önj e weestfrasche schraftspräke åliine önj e bökstääwingekombinasjoon "ch" brükt. Da bökstääwinge "v", "z" un "ch" wårde uler bait uurdbegin schraawen än di bökstää "g" wårt uler bait uurdiinje schraawen. Huum köö jü weestfrasche schraftspräke iinjfåch foon oudere spräken ütenouderhüülje döör da diakritische tiikne ("â", "ê", "ô", "û" un "ú").

Fonetiik än FonologiiBewerke

Korte luuteBewerke

Tiiken Baispal
IPA IPA Schriwwise
i vit wyt
y yt út
u busə bûse
ɪ ɪk ik
ʏ/ə pʏt/də put/de
o dom dom
ɛ fɛt fet
ɔ gɔt gat
a bak bak

Lunge luuteBewerke

Tiiken Baispal
IPA IPA Schriwwise
i: vi:t wiid
y: dry:f drúf
e: re:t reed
hu:t hûd
ɪ: mɪ:r mear
ø: lø:nə leune
o: ro:k rook
ɛ: bɛ:t bêd
ɔ: sɔ:t sâlt
a: a:p aap
œ: frœ:n freon

Dilstäägen touluuteBewerke

Tiiken Baispal
IPA IPA Schriwwise
iˑə stiˑən stien
uj gujə goeie
iw iw ieuw
yˑə flyˑəs flues
uˑj bluˑj bloei
aw aw au
uˑə buˑəl boel
oj bojkə boike
ɪˑə dɪˑə dea
oˑj moˑj moai
ɔˑw blɔˑw blau
oˑw doˑw do
ɛj rɛj rij
oˑə boˑət boat
øy strøyə struie
aj lajtsje laitsje
œˑə blœə bleau

Awstäägen touluuteBewerke

Tiiken Baispal
IPA IPA Schriwwise
ji fjider fierder
fljʏzən fluezzen
jo rjoxt rjocht
wo bworljʏ buorlju
fjɛrən fearren
wa bwarjɛ boarje
wa: mwa:s moarns
ljɔxt ljocht

TriiluuteBewerke

Tiiken Baispal
IPA IPA Schriwwise
woj bwoj buoi
juw prjuwə priuwe
waj mwajst moaist
wa:j kwa:j koai
jɔˑw fjɔˑwər fjouwer

KonsonånteBewerke

Schriwwise b ch d f g h j k l m n p r s sj t tsj v w x y z
IPA b x d, r f ɡ, ɣ h j k l m n p r s ʃ t v v, f, w ks j z

Sii ukBewerke